महिला र महिला दिवस : प्रमिला कार्की

आज १ सय ८ औं अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक महिला दिवस, विश्वभर विविध कार्यक्रम गरेर मनाइँदै छ । सन् १९०९ मा पहिलो पटक अमेरिकाको न्यूओर्कमा कपडा कारखानामा कामगर्ने महिलाहरुले आँफुमाथि भएको शोषण असमानता र बढी समय काम गर्नुपर्ने वाध्यताका विरुद्ध सडकमा आन्दोलन गरेका थिए । त्यसपछि सन् १९१० मा अन्तर्राष्ट्रिय समाजबादि समूले Denmark को Copenhagen मा महिलाहरुको अधिकार र उनीहरुको अन्दोलनको समर्थनमा सम्मेलन गरेका थिए ।

जसमा १७ देशका १०० भन्दा बढी महिलाहरुको सहभागिता रहेको थियो र त्यसको एकवर्ष पछि सन् १९११ मा Austria, Denmark, Germany Switzerland लगायता देशमा महिला दिवस मनाईएको थियो । त्यसपछि विस्तारै विश्वका अरु देशहरुमा पनि एक अभियानको रुपमा मार्च, ८ मा महिला दिवस मनाउने परम्पराको शूरुआत भयो । यसै क्रममा नेपाली महिलाहरुले पनि आफ्नो अधिकार र स्वतन्त्रताको माग गर्दै यो दिवस मनाउने गरेका छन् ।

परापूर्व कालदेखि पुरुष प्रधान रहेको हाम्रो देशमा नारीहरुले जतीसुकै चर्को स्वरमा आफ्नो अधिकार र स्वतन्त्रताको लागि आवाज उठाउदै आएतापनि व्यवहाकि रुपमा महिला र पुरुष बिचको भेदभाव र असमानता अझैपनि धेरैहदसम्म विद्यमान रहेको पाईन्छ ।

आजको २१ सौं शताब्दीमा पनि शिक्षा, सामाजिक चेतना, आधुनिकताको बाबजुद पनि लैङ्गिक हिसाबले छोरा प्रतिको मोह उत्तिकै छदैछ । आँफूलाई शिक्षित, सभ्य र सुसस्कृत भएको घोषणा गर्ने हाम्रो समाजमा नारी पुरुषका असमानताका उदाहरणहरु थुप्रै छन् जुन हामीलाई गर्वबाटै शुरुहुन्छ ।

हुनपनि अझै हाम्रो समाजमा ठूलाबढा मान्यजनबाट आशिर्वाद लिदा पाउदा “छोरै पाएस्” भन्ने वाणिहरु निस्कन्छ्न् जसले मेरो मन कता कता चिसो हुन्छ । अनि हाम्रा भविष्यका छोरीहरुले मनमा पनि ठाउ पाएका हुदैनन् र शब्दमा पनि जन्मन सकेका हुदैनन् भन्ने लाग्छ । अझैपनि कसैले “छोरी जन्मियोस्” भनि आशिर्वाद दिएमा त्यो श्राप दिएझै ठान्दछौ ।

वंश जोगाउन त “छोरै चाहिन्छ” भन्ने मानसिकता बोकेका हामी गर्भ बसेको केहि सातामै हामी भ्रुणको लिंग परिक्षण गराई छोरा भए राख्ने र छोरी भएमा तुरुन्तै गर्भ पतन गराउने संस्कृतिमा हुर्कदैछौं । वास्तवमा भ्रूणको परिक्षण नेपाली कानूनद्वारा निषेधित नै छ ।

जस अनुसार गर्वमा रहेको भ्रुणको लिंग पहिचानमात्र गराउनेलाई तीनदेखि ६ महिनासम्म कैद र पहिचान गरी गर्व पतनसम्म गराउनेलाई ६ महिनादेखि २ वर्षसम्मको कैदको सुजाय हुने व्यवस्था छ तर गर्भवती महिलाको १२ हप्तासम्मको गर्भ तथा बलात्कार अथवा हाडनाता करणीबाट रहन गएको १८ हप्तासम्मको गर्भ र गर्भपतन नगराएमा गर्भवती महिलाको ज्यानको खतारा हुने अथवा मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा असर पर्ने सम्भावना भएमा जुनसुकै समयमा पनि गर्भ पतन गराउन सकिने व्यवस्था छ ।

यती हुदाहुदै पनि हामी महिलाहरु ईच्छा र कतिपय अवस्थामा श्रीमान् र घरपरिवारको दवाबले छोरै जन्माउनु पर्ने र गर्भपतन गराउनु पर्ने स्थितिमा गुज्रेका हुन्छौ । पैसाको लोभ र लालचामा चिकित्सकहरु पनि यस्ता अवैधानिक काम कार्यमा बिना हिचकिचावट संलग्न भएका हुन्छन् ।

हाम्रो समाजमा ५/६ बर्षदेखिका बालिका बलात्कृत हुन्छन् । आर्थिक रुपले विपन्न समाज र परिवारका चेलीहरु समाजका अगुवा र शिक्षित भनाउदाहरुको साथमा घेलु कामदारको रुपमा प्रयोग गरिन्छन् र उनीहरु शारिरिक, मानसिक र आर्थिक रुपमा शोषित भईरहन बाध्य हुन्छन् । अलिक ठूली भएपछि मानव तस्करीमा संलग्न विभिन्न मेनपावरहरुद्वारा बेचिएर विदेशका नरकमा सड्न पुगेका हुन्छन् ।

सरसर्ती हेर्दा हामी नारीहरु दुई पाटामा उभिएका छौं । छोरी नारी र बुहारी नारी । हामी जुन पाटामा उभिए तापनि हाम्रो जिन्दगी नियन्त्रणै नियन्त्रणमा रहेको हुन्छ । सानो छदा बाबुआमा तथा अविभावकको, जब परिपक्व हुन्छौं त बुहारीको रुपमा घर परिवार र श्रीमानको नियन्त्रणमा ।

श्रृष्टिलाई निरन्तरता दिई चल्न र चलाउनको लागि नारी पुरुष दुबै एक रथको दुई पाग्रा भएर रहनु पर्छ । त्यसैले हामी हाम्रो हिन्दु धर्म संस्कृति र परम्परा अनुसार आफ्नै बाबु आमा तथा अविभावकका हातबाट कन्यादान भई अर्काको घर जाने, उतैको मानो खाने भन्दै बाजा बजाएर रुदै र रुवाउदै विदा हुन्छौं । हो हामी दान हुन्छौं “कन्यादान” यो कति अप्रिय शब्द । हामी नारीका लागि सम्झदाखेरी पनि मुटु कठाग्रिंन्छ ।

मन अमीलो भएर भक्कानिन्छ अनि आँखाबाट आँसुको वर्षात् हुन्छ । यसरी दान गरिन्छौं पराईको घरमा जीवन भरका लागि, अनि छोरी नारीबाट बुहारी नारीमा परिणत हुन्छौं । मलाई यदाकदा सोच्नमा आउछ के अरु धर्म र संस्कृतिमा पनि यो शब्द र समारोह होला जहाँ विवाहमा “कन्यादान” भन्ने हुन्छ रुरु त्यसैले त कता कता उनीहरु हिन्दू नारी भन्दा केहि हदसम्म भएपनि स्वतन्त्र छन् घर परिवार र श्रीमानको नियन्त्रणबाट ।

हाम्रो संस्कार र परम्परामा पनि आधुनिकीकरणले केहि कुराहरु संशोधन र परिमार्जन हुदै आएको पाइन्छ भने के यो “कन्यादान शब्द र कन्यादान समारोह”हटाएर विवाहको समारोह पूरा गर्न सकिन्न होला रु जेहोस् कसैले भनेका थिए “परिवर्तन आफ्नो समयमा आँफुबाटै हुनुपर्छ”। त्यसैले छोरीलाई दानमा दिने र बुहारीलाई दानमा ल्याउने काम नगरदा कस्तो होला त्यतिमात्रै काँ हो र ? यो कन्यादान संगै बहुमुल्य गहना दान, लत्तदन, भूमिदान, भौतिक सुविधाका सामानहरुको दानले पर पुरुष र उसका परिवारको मन जित्न सक्नु पर्छ ।

नसकेको खण्डमा घरपरिवारमा छोरी अपहेलित हुने, घरपरिवारबाट निकाला हुने, आत्महत्या गर्न वाध्य हुनुपर्ने र कतिपय अवस्थामा मटितेल खन्याएर जीउदै जलाउने गरेका समाचारहरु पनि त सामान्य लाग्दै छन् ।

अर्कोतर्फ आँफुलाई शहरीकरण र आधुनिकताको बाटोतिर लम्कानउन खोज्दाखोज्दै केहि बर्गका नारीहरु घरव्यवहार धान्नलाई बाबुआमा बाटै कोठीमा बेचिन पुगेका छन् भने कोहि आफ्ना सन्तानको ईच्छा पूरा गर्न देह व्यापार समेत गर्न वाध्य हुने गरेका छन् ।

छिमेकी मुलुक भारतीय घर मालिकको शोषणमा परी नारकीय जीवन बिताउन बाध्य किशोरीहरुदेखि अवैध रुपमा साउदी अरब, कुवेत र यमन लगायतका खाडि मुलुकहरुमा घरेलु कामदारको रुपमा लगिएका चेलीहरुको दर्दनाक कथा त हामीले दिनहुँ सुन्दै र देख्दै आएका छौं ।
थोरै संख्यामै भएपनि हामी महिलाहरु पनि शिक्षित भएका छौं ।

आर्थिक रुपले पनि आफ्नो स्वाभिमानमा बाँच्न थालेका छौं । श्रीमानले पाल्छ भन्ने मानसिकता हटाएर आत्म विश्वास बढाएका पनि छौं, जसले गर्दा हाम्रा पुस्ताका महिलाहरुले चाहे देशमा होस् या विदेशमा परम्परागत जिम्मेवारीलाई पनि संहाली परिवार, बालबच्चा, घरको रेखदेख सफासुग्गर देखि बाहिरी सामाजिक र व्यवशायिक गरी विभिन्न क्षेत्रमा हात फैलाउन सफल भएका छौं भने हाम्रा पुस्ताका पुरुषहरुको मानसिकता अझै पनि परम्परागत रुपमा रहेको छ जसले गर्दा दोहोरो जिम्मेवारी बहन गर्ने विषयमा त्यति उदार हुन सकेको पाईदैन ।

देशका मुख्यमुख्य सहरहरुको वर्तमान परिचयलाई नियालेर यसको स्वरुपलाई हेर्ने हो भने सन् २०१५ को भूकम्प पश्चात् विस्थापित भएर सहर पसेका महिला र बालबालिकाहरु व्यवशायिक यौन र दव्र्यवहारमा संलग्न हुन वाध्य भएको पाईन्छ ।

सहरका डान्स बार, रेष्टुरेण्ट, मसाज पार्लर, गेष्ट हाउस, होटेल, खाजाघर तथा ईटाभट्टाहरुमा बालबालिका र किशोरीहरुको प्रयोगको स्थिति नियाल्दा आर्थिक रुपमा विपन्न वर्गका चेलीहरुनै यौन शोषणमा पर्नेहरुको संख्या दिनप्रतिदिन बढेको देखिन्छ ।

एउटी नारी जब विधवा हुन्छे बोक्सी र अलच्छिनी भनेर हेपिएर समाजबाट तिरस्कृत हुन्छे भने बुढेस कालमा छोरा बुहारीाटै अपहेलित हुनु, स्याहार सम्भार गर्नु पर्दा बोझको रुपमा लिईनु जस्ता समस्याहरु समाजमा गाजिदो छ । त्यसैले नारी हितका सवालमा जती आवाज उठाए पनि जती तडकभडक साथ सहरमा नारी दिवस मनाईए तापनि वास्तविक व्यवहारमा अझै पनि नारी हुनुको बिडम्बना यस्तो छ हाम्रो देशमा ।

हुनत केहि शिक्षित वर्ग, आधुनिकीकरण र सहरी क्षेत्रमा हेर्दा अहिलेको परिवेसमा केहि सामाजिक परिवर्तन आएको अनुभव पनि नगरिएको होईन । थोरै संख्यामै भएपनि हामी महिलाहरु पनि शिक्षित भएका छौं । आर्थिक रुपले पनि आफ्नो स्वाभिमानमा बाँच्न थालेका छौं ।

श्रीमानले पाल्छ भन्ने मानसिकता हटाएर आत्म विश्वास बढाएका पनि छौं, जसले गर्दा हाम्रा पुस्ताका महिलाहरुले चाहे देशमा होस् या विदेशमा परम्परागत जिम्मेवारीलाई पनि संहाली परिवार, बालबच्चा, घरको रेखदेख सफासुग्गर देखि बाहिरी सामाजिक र व्यवशायिक गरी विभिन्न क्षेत्रमा हात फैलाउन सफल भएका छौं भने हाम्रा पुस्ताका पुरुषहरुको मानसिकता अझै पनि परम्परागत रुपमा रहेको छ जसले गर्दा दोहोरो जिम्मेवारी बहन गर्ने विषयमा त्यति उदार हुन सकेको पाईदैन ।

कतिपय आधुनिक परिवारमा श्रीमान् श्रीमती उत्तिकै तहको शिक्षित र कमाउने भएतापनि पुरातन पितृसत्तात्मक ढाँचाबाट चलिरहेको हाम्रो समाज विभिन्न प्रचलन र मान्यताले पुरुषवादि अहंकारका कारण परिवार आफ्नो हिसाबले चल्नुपर्छ भन्ने पुरुषहरुको मान्यता रहेको पाईन्छ । आजको बदलिदो समाजले पनि यो मान्यता उछिन्न नसक्दा समाजमा अझै शिक्षित नारीहरु घरभित्रै पिडीत छन् ।

नेपालको प्रसंगमा जनसंख्या तथ्यांकको आधारलाई हेर्दा करिब ५१.५ प्रतिशत महिला र ४८.५ प्रतिशत पुरुषको जनसंख्या रहेको छ । जस अनुसार पुरुषको तुलनामा नारीहरुको संख्या करिब आठ लाखले बढी छ तर आधाभन्दा बढी जनसंख्या महिला रहेको देश नेपालको कूल राष्ट्रिय आयमा महिलाको योगदान एक तिहाई पनि रहेनछ । भनिन्छ कुनै पनि समाजको प्रगती मापनको लागि त्यो समाजको महिलाको प्रगती नापे पुग्छ । त्यसैले अविकसित समाजको असफलाको मुख्य कारणनै महिलाहरु पछाडी पर्नु हो ।

विश्वव्यापी अनुसन्धानलाई नियाल्यौं भने जुन समाज र घरमा महिला सक्षम छन् त्यस घरका र समाजका बच्चा र भावि पुस्ताहरु बढी सक्षम, शिक्षित र अनुशासित भएको पाईन्छ । जुन समाजमा महिलाहरु धेरै पिछडिएका छन् त्यहाँ धेरै द्वन्द र अस्थिरता भएको पाईएको छ । त्यसैले युद्धको चपेटा र राजनैतिक अस्थिरताले थिलथिलिएका हामी नेपाली चेलीहरुले अझै पनि छोरा सरहको अधिकार पाउन नसक्नुले नै हामी सक्षम हुन सकेका छैनौं ।

ठूलो संख्यामा रहेको अशिक्षित नारीहरुको समूह दिनभर घरायसि काममा नै संलग्न हुन्छौं तर जसको कुनै आर्थिक मुल्यांकन नै छैन । कतिपय अवस्थामा आर्थिक हिसाबले पुरुषले जत्तिकै महिलाले योगदान पुर्याउन सकेकै खण्डमा पनि उचित मुल्यांकन हुदैन र उनीहरुको हातमा अझै पनि संपति र त्यसको नियन्त्रण गर्ने कुनै अधिकार भएको पाईदैन । त्यसैले हामी लगायत विश्वको बहुसंख्यक समाजमा मुख्य समस्या भनेको महिलाहरुको कामको उचित मुल्यांकन र कदर नहुनु हो ।

महाभारतमा स्वयम् कृष्णले भनेझै “अन्याय सहनु धर्म होईन तर अधिकार खोज्नु र सुरक्षित राख्नु पाप होईन” । भनेझै हामी नारीहरुले पनि आफ्नो अधिकार गर्भबाटै सुरक्षित गराउन सिकौं । घरभित्रै तथा आफन्तबाटै हुने शारीरिक, मानसिक, दुव्र्यवहार, भावनत्मक तथा घरेलु हिंसालाई ईज्जत र प्रतिष्ठासंग जोडेर आफ्नो परम्परा ठानेर नबसौं, आफ्ना अधिकारका लागि लडौं, परिवर्तन आफैबाट शुरु गरौं, सोच बदलौं, मेहनत गरौं परिवार बदलिन्छ र समाज पनि बदलिन्छ । धर्मशास्त्र अनुसार बेदमा पनि भएिको रहेछ “मानिसको मेहनेत त्यो चाबि हो जसले भाग्यको ढोका आफै खोलिदिन्छ” ।
त्यसैले मेरो बुझाईमा नारी एक छोरी हुन् मायाँ गर, एक दिदि हुन् सम्मान देउ, एक बहिनी हुन् स्नेह देउ, एक पत्नी हुन् प्रेम गर, एक भाउजु र बुहारी हुन् आदर गर, आमा, हजुर आमा र सासु हुन् पूजा गर, दया, सहानुभूित र आरक्षण नदेउ । शिक्षा, उत्साह, उत्प्रेरणा, जिम्मेवारी, सहभागिता र मौका देउ ।

अन्तमा यस दिवशले हामी सबै महिलाहरुको हक अधिकार, समानता शसक्तिकरण तथा महिला मानव अधिकार सुनिश्चित गर्ने दिशामा एकिकृत हुने पहलको लागि प्रेरणा मिलोस्, वर्षमा एक दिनमात्रै होईन हरेक दिन नारी सम्मानको दिन बनोस् यहि छ मेरो शुभकामना, यहि हो मेरो लागि नारी दिवस ।

 

0
Shares

Comments

comments